HISTORIA I ZBIORY BIBLIOTEKI MUZEUM POLSKIEGO W AMERYCE

    Historia Biblioteki jest znacznie dłuższa niż historia Muzeum Polskiego w Ameryce, przy którym obecnie istnieje. Członkowie Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego już w 1912 roku przeprowadzili zbiórkę funduszy przeznaczonych na jej założenie i zgromadzili 2.210 dolarów. W marcu 1913 roku prezes Stanisław Adamkiewicz ustanowił komitet do spraw organizacyjnych i zakupu książek, w składzie: ks. Władysław Zapała, ks. Tomasz Bona, Franciszek S. Barć, dr Karol H. Wachtl, Nikodem L. Piotrowski, Zofia Warszewska i ks. Władysław Krakowski. W rzeczywistości jednak dalsze przygotowania prowadził ksiądz Bona i dzięki jego staraniom na początku 1914 roku zakupione zostały pierwsze książki za sumę 6.000 dolarów, pochodzącą ze składki oraz dofinansowania Zjednoczenia, które uchwałą z 1913 roku przeznaczyło na rozwój biblioteki 14.071 dolarów. Uroczysta inauguracja Biblioteki, połączona z poświęceniem przez ks. Jana Obyrtacza, odbyła się 18 kwietnia 1915 roku. Zgromadzony do tego czasu księgozbiór liczył przeszło 4.000 woluminów. Opiekę nad nim sprawował początkowo Władysław Kocwa, a później Franciszek X. Medwecki. Stworzono także bibliotekę objazdową, zaopatrującą w książki filie Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego na prowincji. W latach 1917-1919 Bibliotekę wsparł finansowo Wydział Pomocy Naukowej ZPRK. Była ona wewnętrzną biblioteką Zjednoczenia, ale z uwagi na ogólnokrajowy zasięg organizacji i akcję udostępnienia zbiorów członkom spoza Chicago, w 1919 roku opublikowano Katalog Biblioteki Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej.

    Zorganizowana z dużym rozmachem, już wkrótce - zdaniem historyka Zygmunta Stefanowicza - zaczęła podupadać. Jej ponowny rozwój nastąpił dopiero po objęciu stanowiska bibliotekarza przez Mieczysława Haimana w 1934 roku, a więc w okresie, gdy prezes Józef L. Kania rozpoczął starania o utworzenie Muzeum. Wówczas też zdecydowano, że istniejącą wcześniej Bibliotekę przyłączy się do nowo powstającego Muzeum, co zaakceptował Zarząd Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego na posiedzeniu w dniu 14 października 1935 roku. Od tego momentu Biblioteka stała się integralną częścią Muzeum, chociaż nigdy nie była uwzględniona w oficjalnych nazwach placówki, ani w pierwszej: Muzeum i Archiwum Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego, ani w obecnej: Muzeum Polskie w Ameryce. W tym samym roku Haiman rozpoczął prace nad porządkowaniem zasobów bibliotecznych oraz przekazał swój zbiór książkowy poświęcony sprawom Polonii i Polski, zapoczątkowując tzw. Archiwum Poloników. Biblioteka mieściła się wówczas na pierwszym piętrze gmachu Zjednoczenia, razem z Muzeum i Archiwum, w obecnej Sali Paderewskiego.

    Podstawowym zadaniem Biblioteki było upowszechnienie znajomości polskiej literatury i kultury wśród dorosłych oraz dzieci, uczniów parafialnych szkół sobotnich. W tym celu organizowano różnego rodzaju akcje, m.in. odczyty, przyciągające licznych słuchaczy. Podczas II wojny światowej Biblioteka współpracowała z reprezentantami rządu i sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych, udostępniając mapy i opracowania poświęcone Polsce, jak również uczestnicząc w szkoleniach żołnierzy amerykańskich polskiego pochodzenia w zakresie nauki języka, kultury, historii, geografii i wiedzy o społeczeństwie; w okresie powojennym - z Federalnym Biurem Śledczym (Federal Bureau of Investigation), niejednokrotnie przekazując informacje na temat Polonii amerykańskiej, jej historii i tradycji.

    Po śmierci Mieczysława Haimana nastał ciężki okres, który skończył się dopiero wówczas, gdy stanowisko kustosza objął franciszkanin, ksiądz Donald Biliński (1970-1986). Zreorganizował on Bibliotekę, ale przede wszystkim skatalogował księgozbiór, przyjmując jednolite, powszechnie obowiązujące zasady katalogowania (Anglo-American Cataloging Rules) i klasyfikacji (system dziesiętny Deweya). Hasła rzeczowe zaczerpnął z Sears List of Subject Headings, uzupełniając je hasłami z Biblioteki Kongresu (Library of Congres) w Waszyngtonie oraz z Biblioteki Narodowej w Warszawie. Prace rozpoczęte przez księdza Bilińskiego kontynuowała absolwentka renomowanego Rosary College, Maria Karpowicz, zatrudniona w latach 1986-1993. Wielka indywidualność, autorka artykułu o Bibliotece, a przy tym bibliotekarz z zamiłowania, całkowicie oddana swojej pracy i czytelnikom. Drogą wyznaczoną przez wielkich poprzedników od 1995 roku stara się iść pisząca te słowa Małgorzata Kot.

    Biblioteka jest także siedzibą Polskiego Towarzystwa Genealogicznego w Ameryce (Polish Genealogical Society of America, w skrócie PGSA). Początki Towarzystwa sięgają 1973 roku, kiedy historyk Edward Peckwas prowadząc badania heraldyczne spotkał Sabinę F. Logisz, która udzieliła mu pomocy oraz skontaktowała z innym historykiem chicagowskim Josephem Dresselem, zainteresowanym genealogią i badającym przeszłość swojej rodziny. Obserwując liczne, ale nieumiejętnie podejmowane przez laików próby badań genealogicznych, postanowili oni przyjść z pomocą zainteresowanym, zakładając organizację, która zapewnia fachową poradę i daje możliwość wymiany doświadczeń. Towarzystwo zrzesza hobbystów i pasjonatów, głównie Amerykanów polskiego pochodzenia, zwykle jednak nie mówiących już w języku przodków. Pierwsze spotkania i rozmowy założycielskie odbyły się w kwietniu i maju 1978 roku, a już we wrześniu tego roku stowarzyszenie liczyło 85 członków pochodzących z całego kraju. Obecnie wydaje własny biuletyn Rodziny oraz książki poświęcone genealogii, m.in.: W. F. Hoffman, Polish Surnames: Origins and Meanings; W. F. Hoffman, G. W. Helon, First Names of The Polish Commonwealth: Origins and Meanings; L. Mullerowa, Roman Catholic Parishes in the Polish People's Republic in 1984. W 2002 roku dzięki staraniom Rosalie Lindberg, przewodniczącej Towarzystwa i Małgorzaty Kot powstał Spis publikacji genealogicznych biblioteki Muzeum Polskiego w Ameryce. Ponadto Towarzystwo organizuje coroczne konferencje, na które przybywają członkowie z całego świata, a od 1993 roku zasłużonym genealogom przyznaje medal Wigilia. Więcej informacji o Towarzystwie znajduje się na stronie internetowej pod adresem www.pgsa.org, gdzie udostępnione są także spisy dokumentów, ważne nie tylko dla genealogów, m.in.: indeksy nekrologów z "Dziennika Chicagowskiego" z lat 1890-1971, wnioski o polisy ubezpieczeniowe Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego, spis ksiąg jubileuszowych polonijnych parafii w zbiorach archiwum Muzeum Polskiego w Ameryce, indeks dokumentów Armii Polskiej we Francji, indeks aktów małżeństw z parafii polonijnych w Chicago.

    Dzisiaj Biblioteka dysponuje czytelnią wyposażoną w komputery, kserokopiarki, czytniki do mikrofilmów oraz magazynem ze zbiorami i stanowiskami pracy bibliotekarzy. Sam księgozbiór liczy ponad 42.000 woluminów; w 2001 roku skatalogowana została 49.000 pozycja, a jest nią wznowienie pracy Mieczysława Haimana Polish Past in America, z przedmową Sabiny F. Logisz. Nabytki pochodzą w 70% z darów indywidualnych, w 20% z zakupów i w 10% z wymiany.

    Najcenniejszą częścią księgozbioru jest 67 woluminów starych druków, pochodzących z XVI, XVII i XVIII wieku. Pod względem tematycznym bardzo zróżnicowane, chociaż zdecydowanie przeważają prace historyczne i geograficzno-historyczne oraz publikacje zawierające prawa i ustawy. W zbiorach przechowywane są pojedyncze księgi z dwunastu tomów monumentalnego dzieła Jana Długosza Historiae Polonica, zwanego także Annales seu cronicae inclyti Regi Poloniae, tj. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, przedstawiającego dzieje Polski od jej początków do 1480 roku, na tle historii sąsiednich narodów. Kroniki stanowią jedno z najwyższych osiągnięć średniowiecznej historiografii Europy, spisane w latach 1455-1480, przez pewien czas zapomniane (chociaż późniejsi historycy z nich korzystali), częściowo opublikowane w 1614-1615, a w całości wydane w Lipsku dopiero w latach 1711-1712. Zachowane w zbiorach tomy pochodzą właśnie z tej edycji. Oprócz pracy Długosza w księgozbiorze znajdują się także historie Polski spisane przez innych autorów: Macieja Stryjkowskiego Kronika polska, litewska, żmodzka i wszystkiej Rusi (1582), Marcina Kromera De origine et rebus gestis Polonorum (1589) oraz Joachima Bielskiego Kronika polska (1597), doprowadzona do 1586 roku, będąca gruntownie przerobioną i uzupełnioną wersją jednej z ksiąg Kroniki wszystkiego świata spisanej przez ojca Joachima - Marcina Bielskiego, stanowiącej jedyną próbę w piśmiennictwie staropolskim opisania dziejów powszechnych. Natomiast Jan Krzysztof Hartknoch w Respublica Polonica duobus libris illustrata (1678), opisał stosunki panujące w Polsce pod kątem prawnym, a Samuel Twardowski zrelacjonował Wojnę domową z Kozaki, Tatary, Moskwą potym Szwedami i z Węgry (1681), tworząc jedno z wybitniejszych dzieł polskiej epiki barokowej, charakteryzujące się bogactwem materiału historyczno-obyczajowego. W zbiorach znajduje się również herbarz Kaspra Niesieckiego Korona Polska (1728) oraz drukowane zbiory praw i ustaw: Statut Wiekiego Xięstwa Litewskiego (1693), Prawa, konstytucje y przywileje Królestwa Polskiego i Wielkiego Xięstwa Litewskiego (1739), Constutucie Seymu Walnego Koronnego Warszawskiego Roku MDCXXIV (1647), Konstytucje Sejmu Walnego (1726), Inwentarz Nowy Praw (1782), a także sejmowe wypowiedzi - Kolekcja mów na Sejmie Walnym Warszawskim (1776). Oprócz prac z dziedziny historii Polski napisanych przez rodzimych autorów, do kolekcji trafiły także rozprawy cudzoziemców, pochodzące z XVIII wieku, np.: M. de Bizaraire, An historical account of the divisions in Poland, Abbe de Parthenay, The History of Poland Under Augustus II (1734), L'Abbe M. des Fontaines, The History of the Revolutions of Poland from the Foundation of the Monarchy to the Death of Augustus II (1736), The History of Poland (1795).

    Pozostałe stare druki poświęcone są religii, poczynając od modlitw, kończąc na traktatach, językoznawstwu (np. M. Bened i S. J. Woronowskiego, Słownik polsko-łaciński, 1769) oraz szeroko rozumianym naukom przyrodniczym. W tej dziedzinie zwraca uwagę praca nadwornego lekarza króla Augusta II, Christiana Heinricha Erndtela, który wiele lat spędził w Warszawie i w dziele Varsavia physice illustrata (1730) przedstawił obok obrazków z życia miasta i mieszkańców, obserwacje meteorologiczne z lat 1725-1728 oraz opis okolicznej flory. Wśród ksiąg jest też kilka utworów literackich, jak np. Wacława Potockiego Iovialitates albo żarty i fraszki rozmaite (1747).

    Drugą kolekcją w ramach księgozbioru, stanowiącą odrębną całość jest - kilkakrotnie wzmiankowane - Archiwum Poloników, czyli kolekcja książek i broszur dotycząca Polski i Polonii obejmująca blisko 4000 pozycji, podzielona na dwa działy, skatalogowane przez Alfonsa Wolanina. Oba katalogi zostały opublikowane: Polonica in English w roku 1945 i Polonica Americana w 1950.

    Dział Polonica in English (Polonica po angielsku) obejmuje prace, jakie ukazały się drukiem w ciągu ostatnich 400 lat po angielsku, albo zostały na ten język przetłumaczone z polskiego lub francuskiego. Za najważniejsze w tym zbiorze uchodzą studia poświęcone Rządowi Polskiemu na Wychodźstwie, jego organom i powiązanym z nim organizacjom (np. Ministerstwu Informacji, Polskiemu Centrum Informacyjnemu, Polskiemu Komitetowi Wydawniczemu), których zadaniem było utrzymywanie łączności pomiędzy Polską i innymi krajami podczas II wojny światowej oraz propagowanie "kwestii polskiej" na arenie międzynarodowej. Należy jednak pamiętać, że w dziale tym umieszczone zostały również rozprawy poświęcone dawniejszej historii, biografie słynnych Polaków (m.in. Królowej Jadwigi i króla Jana III Sobieskiego), a także omówienia z zakresu polskiego języka i literatury, sztuki i krajoznawstwa oraz angielskie tłumaczenia poezji i prozy polskiej. Autorami prac naukowych należących do tego działu są zarówno Polacy, jak i cudzoziemcy, którzy poświęcili się studiom dotyczącym Polski (np. historii - Abbe de Parthenay, E. Whitlock, a literaturze - Marion i Arthur Coleman, Eric P. Kelly, Charlotte i Vernon Kellogg, Florence i George Noyes).

    Natomiast zbiór Polonica Americana (Polonica amerykańskie) obejmuje przede wszystkim studia i szkice związane z Polonią i kontaktami polsko-amerykańskimi oraz książki wydane w Ameryce przez autorów pochodzenia polskiego. Są one wydrukowane na ogół w języku polskim i angielskim, ale także we francuskim, hiszpańskim, niemieckim, a nawet po łacinie. Kolekcja Polonica Americana zawiera m.in. prace: matematyka Louisa C. Karpińskiego, fizyków - Stanisława Mrozowskiego i Romana Smoluchowskiego, klimatologa - Władysława Gorczyńskiego, ekonomisty - Mieczysława Stefana Szymczaka, podróżnika - Fryderyka Schwatki, kronikarza wojny secesyjnej - Adama Gurowskiego, znanego jako "Giez Lincolna" (Lincoln?s Gadfly reprezentował poglądy skrajniejsze od Lincolna dotyczące walki z Południem Stanów Zjednoczonych, m.in. proponował o wiele wcześniej niż rząd w Waszyngtonie masowe wcielanie Afroamerykanów w skład armii federalnej). W skład zbioru wchodzi także literatura piękna, opowiadania, powieści i sztuki teatralne, m.in. autorstwa Stefanii Laudyn, Heleny Staś, Melanii Nestorowicz, Czesława Łukaszewicza i Antoniego Jaxa. Ukazują one życie Polonii amerykańskiej. W posiadaniu Muzeum znajdują się ponadto zapiski znanego dziennikarza radiowego, Tony'ego Wonsa, oraz twórcy puzzli, Anthony'ego Filipiaka.

    Na zakończenie krótka charakterystyka księgozbioru najczęściej udostępnianego czytelnikom, księgozbioru głównego. Jest on przede wszystkim polskojęzyczny. Składa się z encyklopedii, słowników, albumów, biografii, a także opracowań z dziedziny historii (m.in. duży zbiór publikacji dotyczących II wojny światowej), literatury i sztuki oraz z wydawnictw poświęconych szeroko rozumianej kulturze i geografii. Największą jego część stanowi jednak ciągle uaktualniana literatura piękna dla dorosłych, młodzieży i dzieci. W księgozbiorze tym zwracają uwagę jednolicie oprawione w czarne, skóropodobne okładki opatrzone godłem Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego - osobno skatalogowane - książki nabyte do pierwotnej Biblioteki Zjednoczenia, stanowiące zaczątek dzisiejszych zbiorów. Biblioteka, oprócz bogatych zasobów książkowych, posiada również ogromną kolekcję czasopism, a także mikrofilmy najważniejszych gazet polskich wydawanych w Ameryce: "Trybuna Polska" 1920-1939, "Ameryka Echo" 1914-1956, "Dziennik Chicagowski" 1890-1971, "Dziennik Polski" 1944, 1954, 1965, "Dziennik Zjednoczenia" 1921-1939, "Dziennik Związkowy" 1941-1945, "Echo Polskie" 1912, "Głos Polek" 1902-1903, 1913-1914, 1940-1945, "Naród Polski" 1897-1971, "Polak w Ameryce" 1888-1925, "Polish Daily News" 1891-1902, "Polish Perspectives" 1966-1975, "Polish Review" 1966, 1974, 1977-1979 1981-1984, "Przewodnik Katolicki" 1943-1945, "Strażnica Zachodnia" 1922-1933, "Wiara i Ojczyzna" 1891, "Wiarus" 1894-1919.

    W ostatnich latach coraz bardziej powiększa się zbiór poloników amerykańskich, powieści polskich w wydaniu dźwiękowym oraz kolekcja filmów wideo i dvd, fabularnych oraz dokumentalnych poświęconych różnym aspektom geografii i historii Polski, jak również sprawom polonijnym.