ARCHIWUM NR 1

ARCHIWUM POLONIKÓW MUZEUM POLSKIEGO W AMERYCE

        Umiejscowione jest w Archiwum nr 1, które znajduje się w Sali Paderewskiego na pierwszym piętrze budynku muzealnego. Zawiera głównie kolekcję poloników, bogaty zbiór obejmujący 4000 pozycji. Kolekcja poloników to głównie książki, broszurki i druki ulotne, które ukazały się w dwóch katalogach: Polonica in English oraz Polonica Americana, opracowanych przez doktora Alfonsa Wolanina, zastępcę kustosza MPA oraz późniejszego bibliotekarza Alliance College.

Katalog Polonica in English [Polonica po angielsku] opublikowany został w roku 1945, praca nad nim zajęła autorowi trzy lata. Obejmuje prace, jakie ukazały się drukiem w ciągu ostatnich 400 lat po angielsku, albo zostały na ten język przetłumaczone z polskiego lub francuskiego. Dział ten składa się z blisko 1.500 prac. Za najważniejsze w tym zbiorze uchodzą studia poświęcone Rządowi Polskiemu na Wychodźstwie, jego organom i powiązanym z nim organizacjom (np. Ministerstwu Informacji, Polskiemu Centrum Informacyjnemu, Polskiemu Komitetowi Wydawniczemu), których zadaniem było utrzymywanie łączności pomiędzy Polską i innymi krajami podczas II wojny światowej oraz propagowanie „kwestii polskiej” na arenie międzynarodowej. Należy jednak pamiętać, że w dziale tym umieszczone zostały również rozprawy poświęcone dawniejszej historii, biografie słynnych Polaków (m.in. Królowej Jadwigi i króla Jana III Sobieskiego), a także omówienia z zakresu polskiego języka i literatury, sztuki i krajoznawstwa oraz angielskie tłumaczenia poezji i prozy polskiej (Sienkiewicz, Reymont i Mickiewicz). Autorami prac naukowych należących do tego działu są zarówno Polacy, jak i cudzoziemcy, którzy poświęcili się studiom dotyczącym Polski (np. historii – Abbe de Parthenay, E. Whitlock, a literaturze – Marion i Arthur Coleman, Eric P. Kelly, Charlotte i Vernon Kellogg, Florence i George Noyes).

            W dziale Polonica in English można także odnaleźć rzadkie wydania nut. Zbiór ten liczy około 25. pozycji  - można wymienić dla przykładu Hymn of the Moravian Nuns, czyli [Hymn morawskich zakonnic] lub The Modjeska Waltz, czyli [Walc Modrzejewskiej] autorstwa Longfellowa, tematy muzyczne dotyczące Pułaskiego i Kościuszki. Publikacja Polish American Studies czyli [Studia Polsko-Amerykańskie], periodyk wydawany przez Polish American Historical Association [czyli Polsko-Amerykańskiego Stowarzyszenia Historycznego] , okrzyknął w swojej recenzji katalog Polonica in English "najbardziej kompletnym zbiorem poloników amerykańskich od najdawniejszych do najnowszych czasów" (styczeń-czerwiec 1946).

          Natomiast zbiór Polonica Americana (Polonika amerykańskie), którego opracowanie zajęło 5 lat, zostało opublikowane w roku 1950 i posiada około 2.500 prac. Obejmuje przede wszystkim studia i szkice związane z Polonią i kontaktami polsko-amerykańskimi oraz książki wydane w Ameryce przez autorów pochodzenia polskiego. Są one wydrukowane na ogół w języku polskim i angielskim, ale także we francuskim, hiszpańskim, niemieckim, a nawet po łacinie. Najstarszą pracą w tym dziale jest publikacja autorstwa Tadeusza Kościuszki zatytułowana Manoeuvres of Horse Artillery, czyli [Manewry artylerii konnej] wydana w 1808 roku w Nowym Jorku.

          Kolekcja Polonica Americana zawiera m.in. prace: matematyka Louisa C. Karpińskiego, fizyków – Stanisława Mrozowskiego i Romana Smoluchowskiego, klimatologa – Władysława Gorczyńskiego, ekonomisty – Mieczysława Stefana Szymczaka, urodzonego w Illinois podróżnika po Arktyce – Fryderyka Schwatki. W posiadaniu Muzeum znajdują się ponadto zapiski znanego dziennikarza radiowego, Tony’ego Wonsa, prace twórcy puzzli, Anthony’ego Filipiaka oraz prace kronikarza wojny secesyjnej, ekscentryka – Adama Gurowskiego, znanego jako „Giez Lincolna” (Lincoln’s Gadfly reprezentował poglądy skrajniejsze od Lincolna dotyczące walki z Południem Stanów Zjednoczonych, m.in. proponował o wiele wcześniej niż rząd w Waszyngtonie masowe wcielanie Afroamerykanów w skład armii federalnej).  Zbiór obejmuje także literaturę piękną, opowiadania, powieści i sztuki teatralne, m.in. autorstwa Stefanii Laudyn, Heleny Staś, Melanii Nestorowicz, Czesława Łukaszewicza i Antoniego Jaxa. Ukazują one życie Polonii amerykańskiej. Fundamentami tego zbioru jest spuścizna Mieczysława Haimana, pierwszego kustosza Muzeum Polskiego w Ameryce, twórcy wielu prac na temat wczesnej obecności Polaków w historii Stanów Zjednoczonych. Publikacja Polish American Studies, określiła ten dział "kopalnią informacji o polonikach amerykańskich" w wydaniu lipiec-grudzień 1951 roku.

          Wydana w roku 2003 publikacja Traitors and True Poles—Narrating a Polish-American Identity, 1880-1939, [Zdrajcy i prawdziwi Polacy - Opisy polsko-amerykańskiej tożsamości, 1880-1939] potwierdziła wartość obydwu zbiorów poloników muzealnych, a zwłaszcza Polonica Americana dla badaczy tematu. Książka ta, napisana przez członkinię MPA, dr Karen Majewski, pochodzącą z Hamtramck w stanie Michigan, skupia się na ówczesnej tendencji w literaturze amerykańskiej polegającej na skupianiu się na autorach piszących w językach innych niż angielski. Na końcu swojej publikacji Majewski stworzyła bibliografię, która nie tylko jest listą źródeł używanych w jej pracy, ale także bardzo potrzebnym zestawieniem wszystkich amerykańskich powieści w języku polskim napisanych w latach 1880-1939. Autorka wskazuje 50 instytucji na terenie Stanów Zjednoczonych i Polski, w których można odnaleźć 316 wymienionych przez nią prac. Po przejrzeniu tej części książki Majewskiej - staje się oczywiste, że Muzeum Polskie widnieje tam znacznie częściej niż jakakolwiek inna instytucja. W przypadku 75. książek, stanowiących 25% całości muzealnej kolekcji Polonica Americana wymieniana jest jako JEDYNE miejsce, w którym dany tytuł został przechowany. Publikacja Majewskiej wychodzi poza zakres zbioru Polonica Americana, gdyż ogromna część omawianych powieści była wydrukowana jedynie w polonijnej prasie, przechowywanej w archiwum MPA, którego kolekcję czasopiśmienną nazywa autorka najbogatszą. Wartym podkreślenia jest także lista - autorstwa Majewskiej - ponad 10. prac, których nie była w stanie zdobyć w żadnym miejscu i zdawało się jej już, że są niemożliwe do odnalezienia. Od opublikowania książki Majewskiej, okazało się - dzięki postępującemu opracowaniu nieskatalogowanych zbiorów - że Muzeum dysponuje już trzema pracami z owej zagubionej dwunastki. Zostały dodane do zbioru Polonica Americana. Majewski pracuje nad nową publikacją - pracą porównującą literaturę sprzed wieku do tej współczesnej tworzonej przez emigrantów.  

          Upływający czas działa na niekorzyść stanu zachowania bezcennych zbiorów poloników. Blisko 250 egzemplarzy zostało zniszczonych z powodu naturalnego procesu starzenia się papieru. Jeszcze większa ich ilość, szczególnie w zbiorze Polonica Americana, jest zagrożona, gdyż została opublikowana na papierze bardzo słabej jakości. Problem taki można odnotować w blisko 75% tytułów pochodzących z tej kolekcji. Zagrożone pozycje powinny zostać skopiowane na bezkwasowym papierze. Od początku roku 2002, książki, broszury, druki ulotne i nuty są stopniowo konserwowane dzięki programowi “Save the Book Project” [Ocalmy książki], który został zapoczątkowany w Kwartalniku Muzealnym jesienią 2001 roku. Proces konserwacji jest bardzo powolny, gdyż naprawa rzadkich książek to nadal praca wykonywana ręcznie. Muzeum Polskie w Ameryce pragnie podziękować członkom, bez których to przedsięwzięcie nigdy by się nie powiodło. Z ciągłym wsparciem obecnych i przyszłych darczyńców, MPA może skupić się na kolejnych wymagających konserwacji skatalogowanych publikacjach książkowych, a także wielu jeszcze wymagających uwagi nieskatalogowanych woluminach.