HISTORIA I ZBIORY ARCHIWUM MUZEUM POLSKIEGO W AMERYCE

 Historia Archiwum nierozerwalnie związana jest z historią Muzeum Polskiego w Ameryce od początków jego istnienia. Pierwsze materiały zaczęły napływać już w 1935 roku, z chwilą powstania placówki i powołania jej kustosza – Mieczysława Haimana. Były to na ogół darowizny od osób prywatnych i organizacji, dla których pamięć o przeszłości i teraźniejszości Polonii amerykańskiej miała ogromne znaczenie. Z tych też powodów zasób Archiwum Muzeum Polskiego nie jest typowy (akta nie zawsze dają się ułożyć w określone zespoły), ale za to niezwykle zróżnicowany – od materiałów archiwalnych wytworzonych przez określone organizacje, po opracowania drukowane, broszury jubileuszowe i druki ulotne.

Do najcenniejszych dokumentów należy kolekcja kilkunastu listów, w tym kilku napisanych przez polskich królów. Najstarszy to list Zygmunta Augusta datowany na 1555 rok, natomiast autorami kolejnych są: Zygmunt III Waza, Jan Kazimierz, Jan III Sobieski, Stanisław Leszczyński i Stanisław August Poniatowski oraz inne wybitne postaci polskiego i amerykańskiego życia publicznego, m.in. Tadeusz Kościuszko i Thomas Jefferson.

         Przystępując do krótkiego przeglądu zasobów Archiwum, na wstępie trzeba zaznaczyć, że prezentowane poniżej materiały do niedawna (w większości) nie posiadały pomocy ewidencyjnych, tylko w nielicznych wypadkach fragmentaryczne spisy lub wykazy. W ciągu ostatnich kilku lat, stan ten znacznie się poprawił, co zaowocować ma wydanym wkrótce: Przewodnikiem po zbiorach archiwalnych Muzeum Polskiego w Ameryce.

Największy i kompletny zespół stanowi pochodzące z lat 1938-1970 archiwum Rady Polonii Amerykańskiej (American Relief for Poland), organizacji charytatywnej utworzonej w 1938 roku w Chicago. W pierwszym okresie swojego istnienia służyła ona przede wszystkim pomocą weteranom Armii Polskiej we Francji mieszkającym w Ameryce i nie otrzymującym świadczeń ani ze strony Polski, ani Stanów Zjednoczonych. Szerzyła również wiedzę o Polsce, przyznając stypendia i wspomagając wydawnictwa. Natomiast w czasie II wojny światowej i bezpośrednio po jej zakończeniu organizowała zbiórki pieniędzy na pomoc dla polskich ofiar wojny oraz wysyłała żywność, ubrania i lekarstwa, a później sprzęt medyczny do szpitali. W 1941 roku otworzyła swoją delegaturę europejską z siedzibą w Portugalii, co pozwoliło na objęcie opieką polskich jeńców więzionych w niemieckich obozach, osób internowanych w Szwajcarii i Rumunii oraz uchodźców przebywających we Francji i innych krajach. Rada Polonii uczestniczyła też w poszukiwaniach zaginionych w czasie wojny, współpracując z Międzynarodowym, Amerykańskim i Polskim Czerwonym Krzyżem.

Cennymi źródłami są również archiwalia z lat 1917-1918 dotyczące Armii Polskiej we Francji (Polish Army in France) złożone zazwyczaj z teczek osobowych ochotników zgłaszających się do wojska, uzupełnione drukowanymi rozkazami, instrukcjami i korespondencją dotyczącą rekrutacji. W tej grupie znajdują się również materiały Wydziału Narodowego Polskiego (Polish National Committee, dokumenty z lat 1916-1922) oraz Polskiego Centralnego Komitetu Ratunkowego (Relief Committee for Poland in America) z siedzibą w Chicago (dokumenty z lat 1914-1918), utworzonego 2 października 1914 roku z inicjatywy Polskiej Rady Narodowej, podjętej przez inne organizacje: Związek Narodowy Polski, Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie, Związek Sokołów Polskich w Ameryce i Związek Polek w Ameryce. W pierwszych miesiącach funkcjonował on jako Centralny Komitet Polski w Ameryce, wkrótce jednak zmienił nazwę. Początkowo jego praca ograniczała się do działalności o charakterze informacyjno-propagandowym oraz prób niesienia pomocy rodakom w Polsce. Na skutek presji politycznych organ kierowniczy Komitetu 17 sierpnia 1916 roku przekształcił się w Wydział Narodowy Polski, na którego czele stanął Jan F. Smulski. W 1925 roku na piątym Sejmie zlikwidowano Wydział Narodowy, powołując Polską Radę Opieki Społecznej w Ameryce.

Dwie największe organizacje polonijne działające do dziś – formalny założyciel Muzeum, Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie (Polish Roman Catholic Union of America), które powstało w 1873 roku oraz powołany siedem lat później Zwiąek Narodowy Polski (Polish National Alliance) mają swoje akta w Archiwum, co prawda niepełne, ponieważ oba zrzeszenia prowadzą własne archiwa, a muzealne kolekcje zostały skompletowane z okazjonalnych darów przekazywanych przez działaczy. Składają się one z drukowanych konstytucji, protokołów sejmów, ksiąg okolicznościowych i jubileuszowych. Archiwum posiada w swoich zbiorach dokumenty ponad stu innych organizacji, instytucji zawodowych, społecznych i kulturalnych czynnych w różnym okresie i w różnych rejonach Stanów Zjednoczonych, jak: Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej (Polish Army Veteran’s Association of America), Związku Śpiewaków Polskich (Polish Singer Alliance), Polskiego Klubu Artystycznego (Polish Arts Club), Związku Lekarzy Polskich (Polish-American Medical Society), Sokolstwa Polskiego (Polish Falcons), Związku Podhalan (Polish Highlanders), czy Związku Polek (Polish Women Alliance). Niektóre z nich istniały krótko, ale nawet te zdążyły wytworzyć rozmaite druki okolicznościowe, zaproszenia na spotkania tematyczne, akcje charytatywne itp.

Odrębną grupę stanowi dokumentacja zrzeszeń religijnych, czyli polskich parafii rzymskokatolickich w Stanach Zjednoczonych i zgromadzeń zakonnych, których działalność jest archiwalnie udokumentowana od 1867 roku. W zbiorze tym zdecydowanie przeważają materiały drukowane – różnego rodzaju pamiętniki jubileuszowe, druki ulotne i opracowania dotyczące poszczególnych parafii, usystematyzowane alfabetycznie według stanów i skatalogowane.

Do niezwykle wartościowych należą spuścizny po znanych postaciach z historii Polski i Polonii amerykańskiej, bądź ich korespondencja i rękopisy, m.in. po kustoszach Muzeum: Mieczysławie Haimanie (1888-1949) i księdzu Donaldzie Bilińskim (1916-1989), a także po księdzu Franciszku Bolku (1886-1958), arcybiskupie Janie Cieplaku (1857-1926), konsulu Rzeczypospolitej Polskiej w Chicago w latach 1934-1939 Wacławie Gawrońskim (1893-?), aktorce Helenie Modrzejewskiej (1840-1909), poecie Władysławie Orkanie (1875-1930), pianiście i polityku Ignacym Janie Paderewskim (1860-1941), śpiewaczce Marcelinie Sembrich-Kochańskiej (1858-1935), pisarzu Henryku Sienkiewiczu (1846-1916), profesorze Seminarium Polskiego w Orchard Lake księdzu Aleksandrze Syskim (1876-1945) oraz po pamiętnikarzu Władysławie Tyszkiewiczu – 118 zeszytów jego dziennika emigracyjnego prowadzonego pomiędzy 1940 a 1961 rokiem, jak również po wielu innych osobach aktywnie uczestniczących w życiu Polonii. Szczególne miejsce w omawianym zbiorze zajmuje tzw. archiwum biograficzne, którego utworzenie wynikało z potrzeby wydzielenia i uporządkowania materiałów dotyczących życia czołowych postaci na emigracji: działaczy polonijnych, naukowców, prawników, lekarzy, artystów, czy sportowców. Składa się ono zazwyczaj z artykułów prasowych lub ich kserokopii, życiorysów, fotografii i wydawnictw okolicznościowych. W nim osobne miejsce zajmują materiały poświęcone generałom: Tadeuszowi Kościuszce i Kazimierzowi Pułaskiemu. Zachowała się olbrzymia spuścizna po Mieczysławie Haimanie, jaką Muzeum otrzymało od niego samego i jego rodziny. W opisie Archiwum musi się znaleźć choć kilka słów poświęconych bezcennemu zbiorowi ośmiu tomów odpisów, sporządzonych przez Haimana z dokumentów przechowywanych w założonym w 1870 roku Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu w Szwajcarii. Obejmują one dzieje emigracji: Wielkiej (po powstaniu listopadowym) oraz po powstaniu styczniowym. Wartości pracy Haimana nie da się przecenić, ponieważ oryginały tych dokumentów, przeniesione ze Szwajcarii do Polski w 1927 roku i złożone w Warszawie w gmachu Centralnej Biblioteki Wojskowej, spłonęły podczas ataku niemieckiego na stolicę we wrześniu 1939 roku.

Archiwum zgromadziło również cenną kolekcję 265 map oraz opracowanych przez Chicago Map Society (Towarzystwo Kartograficzne w Chicago) 12 atlasów. Najstarsza mapa pochodzi z 1493 roku i jest nią widok Krakowa oraz Kazimierza i Kleparza, oprócz niej zbiór zawiera m.in. mapy i plany Lublina (1570-1620), Zamościa (1570-1620), Góry Kalwarii z atlasu Brauna-Hogenberga (1600) oraz mapy Polski – sporządzoną przez Munstera około 1590 i Homanna w 1712 roku. Z okresu od XVI do XIX wieku zachowało się 50 zabytków. Pozostałe powstały w XX wieku, wśród nich godna uwagi jest mapa Polski z napisem: „Ku upamiętnieniu uchwalenia przez Sejm Pruski prawa o wywłaszczeniu Polaków z ziemi ojczystej oraz zakazu używania języka polskiego na zebraniach”, wydana przez Stanisława Tomaszewskiego około 1909. Swoje zbiory kartograficzne Muzeum zaprezentowało na wystawie w 1995 roku.

Interesującą część zasobów archiwalnych stanowią fotografie – zespół liczący kilka tysięcy negatywów i pozytywów. Zdjęcia te pokazują dawne widoki miast i osad, ludzi przy pracy i w dni świąteczne, spotkania, uroczystości organizowane przez różne organizacje, czy wystąpienia postaci znanych w kraju i na świecie, m.in. Józefa Hallera, Heleny Modrzejewskiej, Ignacego Jana Paderewskiego, Władysława Sikorskiego, kardynała Karola Wojtyły, późniejszego papieża Jana Pawła II – jego wizytę w Muzeum w latach 1969 i 1976. Zbiory uporządkowano, dzieląc na działy: biograficzny z alfabetycznym układem postaci, wojny światowe i organizacje (m.in.: Zjednoczenie Polskie Rzymsko-Katolickie, Związek Narodowy Polski, Związek Polek, Związek Solkolstwa Polskiego, Muzeum Polskie w Ameryce i wiele innych), szkolnictwo i różnego rodzaju wydarzenia. Niewielka część kolekcji została pokazana na wystawie „Stare polskie Chicago”, zorganizowanej w Muzeum w 1992 roku. Złożyło się na nią ponad 200 zdjęć obrazujących – począwszy od drugiej połowy XIX wieku – życie emigrantów. Ważnym eksponatem był album z fotografiami Jana Zawilińskiego, wykonanymi pomiędzy 1900 a 1925 rokiem.

W posiadaniu Archiwum znajduje się ponadto ciekawa kolekcja starych pocztówek pochodzących z 2. połowy XIX i XX wieku, pogrupowanych w kilka serii tematycznych: miasta polskie, stroje ludowe, obrzędy i zwyczaje świąteczne, Legiony Polskie, postaci historyczne, kościoły polskie w Stanach Zjednoczonych i szereg innych.

         W tej krótkiej charakterystyce nie sposób pominąć archiwum własnego Muzeum, zawierającego zapis dziejów placówki od momentu jej powstania po współczesność. Odnajdujemy tu informacje o sposobie kompletowania zbiorów, tworzenia kolekcji, m.in. o przejmowaniu eksponatów z Pawilonu Polskiego na Międzynarodowej Wystawie w Nowym Jorku w 1939 i 1940 roku oraz o organizacji wystaw, okolicznościowych spotkań, a także o niezwykłej roli, jaką Muzeum Polskie w Ameryce odgrywa w życiu Polonii.