HISTORIA MUZEUM POLSKIEGO W AMERYCE

Pomysł założenia muzeum polskiego poza granicami kraju nie był nowy. Wystarczy wspomnieć, że w roku 1869 z inicjatywy hr. Władysława Platera powstało Muzeum Polskie w Raperswilu, które istniało do roku 1923 (zbiory przeniesiono do kraju).

W Ameryce Północnej, w Chicago od 1891 r. działały Biblioteka Polska i Muzeum Narodowe założone z inicjatywy Henryka Kałłusowskiego. W 1912 roku zostały one przeniesione do kolegium Związku Narodowego Polskiego w Cambridge Springs w Pensylwanii. Niestety pożar, który wybuchł w 1931 r. doszczętnie zniszczył zbiory, a Polonia pozbawiona została miejsca potwierdzającego jej tożsamość. Odtąd niejednokrotnie odnotowywano głosy domagajace się utworzenia polskiego muzeum w Ameryce, w kraju, który stał się największym skupiskiem Polaków poza granicami ojczyzny. To tutaj w okresie wojny o niepodległość kolonii amerykańskich w XVIII w., w następstwie zahamowania gospodarczego kraju pod zaborami, rozpoczęła się emigracja zarobkowa. Ks. Kruszka, autor Historyi Polskiej w Ameryce, oblicza liczbę Polaków w Stanach Zjednoczonych około roku 1870 na 50 tys. "dusz"; w roku 1875 w samym Chicago było już ponad 20 tys., a 200 tys. w całym kraju. W roku 1890 liczba Polaków wynosiła ok. 800 tys.

Chicago zaczęło się stawać najbardziej polskim miastem w Ameryce. Dzielnice zamieszkiwane w większości przez Polaków otrzymały przydomek "little Poland". Rozwijało się polskie czasopiśmiennictwo (kilkadziesiąt tytułów w całym kraju), powstawały firmy księgarskie wydające książki oraz nuty, działały teatry, planowano nawet budowę opery. Aktywność ówczesnej Polonii amerykańskiej zadziwia do dziś swoim rozmachem. Niejako dopełnieniem tej działalności miało być powołanie Muzeum Polskiego w Ameryce.

Pierwszy wniosek w tej sprawie przedstawiła Osada 11. Zjednoczenia Polskiego Rzymsko-Katolickiego w Ameryce (dalej: ZPRKA) z Brooklynu, NY. na Sejmie 39 w 1928 r., domagająca się założenia muzeum polskiego w Stanach Zjednoczonych dla zbierania dokumentów Polski, Polonii i materiałów dla studjów odpowiednich dla naszych własnych pokoleń przyszłych. W 1931 r. Osada 69. z Chicago wystąpiła z podobnym projektem jako wnioskiem na sejm 40. podkreślając, że Polonja... tak liczna i zasobna nie ma ani jednej instytucji, ani jednego miejsca, w którym by można było składać dokumenty i dowody naszej pracy dla tutejszego kraju i Polski. W 1934 r. parokrotnie mówiono o założeniu czegoś w rodzaju towarzystwa historycznego przy ZPRKA, które zajęłoby się porządkowaniem dokumentów Wydziału Narodowego Polskiego znajdujących się w Domu Zjednoczenia.

Realne szanse pojawiły się w 1935 r. gdy nowo wybrany prezes ZPRKA Józef Kania, podczas pobytu w Polsce zapoznał się z funkcjonowaniem tamtejszych muzeów. Po powrocie z entuzjazmem przystapił do tworzenia Archiwum i Muzeum ZPRKA. 15 października 1935 r. Kania przedstawił radzie nadzorczej ZPRKA plany zapoczątkowania instytucji. Zważywszy, że muzea i archiwa łączą się najściślej z dziejami kultury i narodu - mówił Kania - i nie tylko znamionują wysokość poziomu wiedzy narodowej, ale równocześnie stwarzają ośrodek i warsztat pracy naukowej, pomagając w dźwiganiu w górę oświaty, że tu - wśród Polonii - budzić będą respekt obcych dla Polaków w Ameryce - proponują założenie przy Zjednoczeniu stałego Muzeum i Archiwum Polonii.

Pierwszym krokiem w pracach poświęconych utworzeniu muzeum było mianowanie jego kustoszem Mieczysława Haimana, który już wcześniej rozpoczął gromadzenie i porządkowanie zbiorów bibliotecznych oraz archiwalnych. Na łamach prasy zaczęły pojawiać się apele o nadsyłanie pamiątek historycznych. Stare książki i gazety, wydane w Ameryce druki wszelkiego rodzaju, zwłaszcza pamiętniki z okazji jubileuszów parafii i towarzystw, odezwy, fotografie, listy, odznaki sejmowe i guziczki z różnych obchodów, medale, stare monety - wszystko to nadaje się do Archiwum i Muzeum - zachęcał na łamach "Narodu Polskiego" kustosz Haiman. Odpowiedzią była ogromna liczba napływających zewsząd darów.

Powiększające się szybko zbiory wymagały nowych pomieszczeń, dlatego utworzony w styczniu 1936 r. Komitet Muzeum podjął decyzję o dokonaniu zmian w budynku ZPRKA, który stanowić miał siedzibę archiwum i muzeum. Modyfikacja pomieszczeń na drugim piętrze budynku, zajmowanych dotąd przez Lekarza Naczelnego i Wydział Realnościowy Zjednoczenia trwała do końca 1936 roku. Oficjalne uroczyste otwarcie muzeum odbyło się 12 stycznia 1937 r. w obecności duchowieństwa polskiego, organizacji polonijnych i prasy. Na akademię, która miała miejsce w wielkiej sali zebrań ZPRKA, złożyły się okolicznościowe przemówienia Konsula Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej dr. Wacława Gawrońskiego, burmistrza Chicago Edwarda J. Kelly'ego oraz dr. Bronisława Smykowskiego. W przemówieniu inauguracyjnym prezes Kania oświadczył: W Archiwum i Muzeum jakie stworzyliśmy w Domu Zjednoczenia pragniemy zgromadzić nie dla siebie, nie dla organizacji naszej, ale dla całej Polonii amerykańskiej, wszystkie najcenniejsze pamiątki, które będą przekazywane nowym pokoleniom. Dla Polonii amerykańskiej poświęcamy Muzeum Polskie przy Zjednoczeniu PRK i niechaj ono dla chwały całej Polonii jak najpiękniej i najpożyteczniej zawsze służy.

Przy okazji ceremonii otwarcia przypominano wcześniejszą propozycję utworzenia organizacji, która roztoczyłaby opiekę nad muzeum. Już w lutym 1937 r. powołano Polskie Towarzystwo Historyczno-Muzealne. Zajęło się ono popularyzowaniem działalności muzeum i zdobywaniem funduszy dla jego rozwoju. Lata 30. i 40. zaznaczyły się znacznym powiększeniem zbiorów i związanym z tym zwiększeniem powierzchni muzealnej. To właśnie wówczas muzeum zajęło wielką salę balową, która do dziś stanowi jego główne pomieszczenie.

Jednym z ważniejszych inicjatyw tamtych lat było wydawanie w języku angielskim rocznika "Annals of the PRCU Archives and Museum", który za cel stawiał sobie zaznajamianie z historią Polonii oraz działalnością muzeum. Wybuch II wojny światowej sprawił, że wzrosło znaczenie muzeum. Zaczęto organizować pomoc kulturalną dla uchodźców i żołnierzy polskich oraz zbierać materiały historyczne, które po wojnie byłyby przydatne dla bibliotek i muzeów w Polsce.

Najważniejszym wydarzeniem roku 1941 była wystawa eksponatów z Pawilonu Polskiego Wystawy Światowej w Nowym Jorku (1939). Wybuch II wojny światowej uniemożliwił powrót eksponatów do Polski, wobec tego muzeum częściowo je zakupiło, częściowo zaś przejęło jako depozyt na czas wojny. Dziś zbiory te stanowią trzon kolekcji sztuki Muzeum Polskiego w Ameryce.

Kolejnym ważnym wydarzeniem w historii muzeum było otwarcie 3 listopada 1941 r. Sali Ignacego Jana Paderewskiego. Staraniem siostry Paderewskiego oraz ministra Strakacza do muzeum przeniesiono całe wyposażenie ostatniego mieszkania Mistrza z Hotelu Buckingham w Nowym Jorku.

W 1945 r. został podjęty kolejny krok w kierunku powiększenia zbiorów. Muzeum zakupiło bardzo cenną kolekcję kościuszkowską, na którą złożyły się listy Kościuszki, ryciny, medale, obrazy i osobiste pamiątki po Naczelniku. Można powiedzieć, iż w tym czasie ukształtował się trzon kolekcji artystycznej oraz historycznej i zakończył okres zasadniczego formowania się muzeum.

Kiedy w 1949 r. zmarł kustosz Mieczysław Haiman, muzeum straciło w jego osobie wielkiego entuzjastę i człowieka bezgranicznie oddanego sprawie Archiwum i Muzeum ZPRK. Przestały ukazywać się muzealne "Annals", zaś wszystkie zadania związane z jego prowadzeniem przejęte zostały przez Sabinę Logisz oraz prezesa ZPRKA.

Rok 1952 przyniósł kolejną przebudowę sal muzealnych. Muzeum, organizując liczne wystawy i odczyty, pełniło rolę "amerykańskiego Raperswilu". W 1959 r. postanowiono przeprowadzić reorganizację Archiwum Muzeum ZPRKA. Powołana została korporacja muzealna pod nazwą Muzeum Polskie w Ameryce, w skład której weszły muzeum, archiwum i biblioteka.

Od początku 1960 r. zaczęto prowadzić działalność publicystyczną i informacyjną z zakresu historii i kultury polskiej. Wszystkie wystawy nawiązywały tematycznie do zbliżającego się Tysiąclecia Państwa Polskiego. Lata 60. upłynęły pod znakiem licznych koncertów i obchodów "Milenium Polski". Zwrócono wówczas uwagę na potrzebę wybudowania nowego gmachu muzealnego, jednak mimo usilnych starań projekt ten nie został zrealizowany.

We wrześniu 1963 r. dokonano rabunku, w czasie którego skradziono wiele przedmiotów o wartości historycznej i materialnej. W niespełna miesiąc od tego zdarzenia ujęto sprawców i odzyskano niemal wszystkie zrabowane przedmioty. Ponieważ wieść o kradzieży obiegła cały kraj, nieoczekiwanie przyniosła ona muzeum wiele rozgłosu i reklamy. Efektem tego stał się duży napływ datków i wzrost frekwencji.

Lata 70. przebiegły pod hasłem planów reorganizacji i ożywienia działalności muzeum. Krokiem w tym kierunku stało się publikowanie "Kwartalnika Muzealnego" ("PMA Quarterly"), który wydawany w latach 1972-1978 prezentował kolekcje muzealne oraz anonsował planowane wystawy i koncerty. Ważnym wydarzeniem tego okresu było otwarcie w muzeum 10 maja 1973 r. Galerii Sztuki, w której znalazły miejsce prace malarskie i rzeźbiarskie będące w jego posiadaniu.

W roku 1980 przeprowadzono remont generalny sal muzealnych. Określono również takie długoterminowe cele, jak skatalogowanie dzieł sztuki oraz materiałów archiwalnych i bibliotecznych. W 1986 r. przyjęto propozycję utworzenia Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Polskiego w Ameryce, organizacji, która podobnie jak niegdyś Polskie Towarzystwo Historyczno-Muzealne, czuwać by miała nad dalszym rozwojem muzeum.

W latach 90. muzeum wzmocniło swoją rangę jako kulturalna instytucja polsko-amerykańska zajmując główne miejsce w promocji kultury polskiej w Stanach Zjednoczonych.